FORUMI BESËLASHTË SHQIPTAR

I PARI FORUM PAGAN SHQIPTAR NË INTERNET!!! MIRË SE VINI, REGJISTROHUNI DHE SHKËMBENI IDETË TUAJA ME BESËLASHTËT E TJERË!
 
ForumForum  RegjistrohuRegjistrohu  identifikimiidentifikimi  

Share | 
 

 Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)

Shiko temën e mëparshme Shiko temën pasuese Shko poshtë 
Shko tek faqja : Previous  1, 2, 3
AutoriMesazh
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Fri 18 Jul 2014, 21:37

Kreu II

Shtim pleqsh

NENI 218. Kundërshtimi i pleqnis së bame
Mos me u marr vesht pleqt ndër veti, palët në ngatrresë kanë të drejtë me thirr pleqt tjerë. Plaku që gjindet në faj, humb apangat.
Nuk i ndej njana palë pleqnisë së bame ka të drejtë me thirr pleq të tjerë. S'u bind as me ato pleq ka të drejtë me lyp pleqni deri në tri pleq. Pleqninë e tretë kanë të drejtë me e kput krenët e mdhaja në dhé a mal. Krenët a mdhaja shkojnë vet a caktojnë pleq në za në kambë të tyne.
Mbi atë pleqni, nuk ka pleqni tjetër.

NENI 219. Pleqnija rishtas
U gjet në faj nji plak katundi, krenë bajraku a dheu, ka detyrë me jau lshue pengun sterpleqve e krenëzve të katundit, të bajrakut a të dheut e me u pleqnue prej tyne. Nuk lshoj pengun, stërpleq e krenëz kanë të drejtë me kërkue prej krenësh e bajraktarësh me e lshue në arsye me forcën e djelmnisë.
Zotnia pleqnohet prej krenësh të dheut a të malit. Kur ka të baj me nji katund a fis, në pleqni thirren e pyeten edhe stërpleqt krenëz. Fjala e tyne do peshue e marr parasysh prej krenësh.

NENI 220. Mohuesi i fajit
U çue kush e mohoi fajin që ja vesh ankuesi, atëherë ankuesi ka të drejtë me e qit ndër pleq. Pleqt kanë të drejtë me ia kërkue benë mohuesit. Janë të bindun pleqt se faji i përket tjetërkujt, hetojnë basin e fajit deri sa ta gjejnë.
S'u gjet basi i fajit, mohuesit i lypet beja e ky jet me e ba. S'e bani benë, jet në faj. , thot Kanuja.
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Fri 18 Jul 2014, 21:37

Kreu III

Beja, llojet e besë

NENI 221. Me ba bé
Beja bahet kur dikush kërkon me ju lá tjetri se nuk i ka për sa i bje në qafë. . Me ba bé domethan me ja lan në dorë Zotit. .
Beja i lypet edhe plakut të pleqnisë, kur ankuesi, ja krenët a Kuvendi, ja kërkojnë për me mbajtë drejtësi për pleqninë që ka me ba.
Beja mund të lypet edhe për nji amanet që ja la dikush. Po, beja për amanet nuk mund të bahet detyrë. Por, po nuk u ba, e le në dyshim para atí që e kërkon benë dhe atyne që e morën vesh atë punë.

NENI 222. Beja ka me u ba si të lypet
Beja çashtu si të lypet, çashtu ka me u ba prej të zot të besë. Kanuja njeh kto lloj beshë:
1) benë mbi kryet e fëmive
2) benë mbi bukë e krypë
3) benë mbi zjarmin e votrës
4) benë me gur në krah
5) benë mbi vorret e të parëve
6) benë mbi kishë a xhami, mbi kryq a teqe, mbi ungjill a qitape, vetëm a me pleq beje.

Benë e cakton ankuesi. Nuk e bani benë i zoti i besë si ja lyp ankuesi, atëherë e dajn pleqt si me u ba beja.
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Fri 18 Jul 2014, 21:38

Kreu IV

Beja e motmotit

NENI 223. Beja me katund
Beja me katund asht detyrë e çdo katundsi.
Para pranveret, në nji ditë kuvendi, katundi për shpi ban Benë e Motmotit. Benë e fillon i pari kryeplaku e mbas tij çdo zot shpije me radhë prej vllaznisë së parë deri te i fundit, a simbas fisesh.
Beja e motmotit bahet :

Me ndodh, me mungue kush, beja i shkon për derë kujt mungon. I zoti i shpisë ka detyrë me dalë në derë e me ba benë ja me dorë mbi ungjill a qitap, simbas fesë së tí.

NENI 224. Detyrat e shpijakëve mbas besë
Kur të bahet beja me katund, i zoti i shpisë ka detyrë me i shtrëngue gjindët e shpisë për mos me e thye kush benë.
Me e thye kush benë dhe me vjedh a me hjeksue në katund, lán dy-për-njahen. Për hjeksi lypet si besëpremë për faj a gjak. Para katundit mbetet besëpremë e gjoba i bahet detyrë.


Edituar për herë të fundit nga Selim Lata në Fri 18 Jul 2014, 21:40, edituar 1 herë gjithsej
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Fri 18 Jul 2014, 21:38

Kreu V

Betarët

Beja lán gjak e varrë.
Beja lán tokë e kufi, gjá e çdo gjá.

NENI 225. Kur caktohen betarët
Betarët caktohen kur dikush kërkon me ju la mohuesi me pleq béje simbas Kanunit. Para se me u caktue betarët, ankuesi ka detyrë me i shkue në derë mohuesit e me i lyp arsye. Në derë i shkon vetëm a me të parin e vllaznisë. Nuk ju la me arsye mohuesi a nuk mund e bindi ankuesin, atëherë duhet t'i lahet me betarë.
Betarët i caktojnë pleqt e pleqnisë në mirëkuptim me ankuesin e mohuesin. Pleqt me i pleqnue i caktojnë bashkë dy palët.
Betarë caktohen burra të njohun për burrni: të ndershëm, të drejtë, që s'kanë hatër a mní me kurrnjanën palë e që s'janë gjetë në be-rrejshme. Pala ankuese dhe mohuese mund të kërkojnë me hek deri në tre betarë për të cilët nuk u fle zemra.

NENI 226. Betarë të njehun e të panjehun
Kanuja betarët i ka me cak simbas fajit a gjakut të bamë me 6, 12, 24. Për vrasë burri beja bahet me 24 betarë, për vrasë gruje me 12.
Në 24 betarë, 12 caktohen me emën prej pleqve të pleqnisë. Këto janë 12 burra të njehun. 12 betarët e njehun kanë të drejtë me caktue me gisht deri në 12 betarë me mirvet të dy palëve. Me 12 betarë: 6 të njehun; me 6 betarë: 3 të njehun e 3 të panjehun.
Betarë të panjehun caktohen çato burra që mund të dinë ndoj gjá për mohuesin e kshtu ndihmojnë me i dhanë rrugë besë.
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Fri 18 Jul 2014, 21:41

Kreu VI

Hetimet e gjurmimet

NENI 227. Koha e hetimit
Hetimi do kohën e vet. Sa ma e ngatrrueme që të jetë puna, çaç ma shumë kohë do me u vú për rrugë. Për sa kohë duhet e caktojnë pleqt e besë, të njehun e të panjehun. Po pleqt e besë e kanë detyrë që benë të mos e shtyjnë ma se 12 muej. Krye 12 muejsh o bahet beja, o lihet mohuesi në faj.

NENI 228. Gjurma e fajit
Gjaja e vjedhme ndiqet për gjurmë. E çoj i zoti gjurmën në katund të huej, ka punë me katund e katundi o ja gjen gjánë me bé, o me shtrëngim; jase i gjen gjurmën dal prej katundi.
Gjurmë faji mund të jetë edhe ndoj shej i lanun prej dorasit si: ndoj teshë trupi, pushka, kutia, cigarishtja e duhanit etj.
Këto gjurmë i hetojnë e i gjykojnë betarët me pleqt e pleqnisë.
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Fri 18 Jul 2014, 21:43

Kreu VII

Kapucari e pritarët

NENI 229. Kapucari
Kush e di fajin e mohusit, ka detyrë para pleqve të besë e katundit mbarë me e diftue, me u ba kapucar. Nuk diftoj me të mirë, pleqt e besë kanë të drejtë me ja lyp benë. Kapucari o mbetet me ba bé që s'di gjá, o difton për sa di.
Kapucar mund të bahet dikush edhe me dëshirë të vet tuj vúe kushtet e veta.
Kapucari ka detyrë me diftue drejt. Ma dal rrenc kapucari, lanë gjobën për presë të bame. Me dal fajtor a pjestar fajit, lanë simbas Kanusë.

NENI 230. Mshehtësia e kapucarit e pritarët
Këpucari mbahet msheht, veç në dasht vet me dal për fushë. Ai ka të drejtë me dá anash atë betar tek i cili i fle zemra e me ja kallzue punën. Deri në tre betarë mund t'ju kallzojnë atë që di, po të tjerëve s'ka detyrë t'u shfaqet.
Betarët mund t'a hetojnë vet kapucarin a mund të caktojnë pritarë, burra të regjun në hetime e peshime për kapucarë.
Detyra e pleqve pritarë asht me mbajt msheht emnin e kapucarit. Me e kallzue, bahen besëpremë.

NENI 231. Apangat e kapucarit
Për dy gjana ka të drejtë kapucari: me ja mbajt emnin mshehët e me marr apangat.
Apangat i lahen çaç sa kërkon kapucari. Po kapucari s'ka të drejtë me lyp ma shumë se sa ban vet gjaja.
Kur kapucari kallzon për mohuesin, mohuesi ka detyrë ma la gjysën e apangave. Gjysën tjetër, ai që i zotohet kapucarit. Me i thanë ma përpara mohuesit, se ka kapucar, e mos me u bind, atëherë kapucarit apangat ja lanë mohuesi i fajit.
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Fri 18 Jul 2014, 21:43

Kreu VIII

Barra e provës me bé

NENI 232. Beja i takon mohuesit
Benë s'e ban ai që kërkon, po ai që mohon. - thot Kanuja. Kush lëshohet e kërkon, mund të baj edhe bé ma kollaj hak e pahak. Mohuesit i takon beja, me u mbrojt me të drejtë prej ankuesit, po jo me ja hup të drejtën atí.

NENI 233. Beja e merr gjanë e gjetme
Me ja gjet i zoti i gjasë dikuj gjanë e hupme: për dore, në tufë, për rrugë, në oborr a në shpi, i ban bé e ja merr. Para mohuesit e pleqve tregon për gjanë e vet kur e ku i ka hup e shejet e dallimet që ka. Benë për gjanë e gjetme Kanuja ja njeh të Zot e jo mohuesit.

Kreu IX

Dita e besë me pleq

NENI 234. Kush vje në bé
Ditën e besë vinë pleqt e pleqnisë bashk me betarët, të zotin e fajit e pala shikuese. Me pa benë mund të vinë kushdohi.
Ditën e besë shikuesi a pala ankuese duhet të vinë me pa benë. Mos me ardh, pleqt e pleqnisë me ndihmën e krenve i shtrëngojnë me ardh, ndryshe s'u njihet ankimi.
I zoti i besë me betarët ban benë para krenëve e pleqve e lahet.

NENI 235. Mbi çka bahet beja
Beja bahet te kisha, xhamia a teqja (Malizí), ku ta shoh kushdohi. Beja bahet mbi nji gjá të shejtë: me gurë në krah, mbi kishë, xhami a teqe tue prek murin me dorë.
Beja bahet simbas këtij rendi: i pari benë e ban i zoti i besë i mbetun në faj, mbas tí betarët e panjehun, në fund betarët e njehun.

Kreu X

Pasojat e besë

NENI 236. Berrejshmi i humb të gjitha
Me dal beja me betarë e rrejshme, të zot të besë betarët kanë të drejtë t'ja kërkojnë gjobën sa krejt gjaja e tij e gjallë (Kabash) dhe ai e ka për detyrë me jau hap vet derën e vathit.
Pos gjasë së gjallë, berrejshmi humb shpyrt e nder në katund e fis. Për burr ma kush s'e njeh.
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Tue 19 Sep 2017, 18:25

6. VETËGJYQËSIA (HAKMARRJA)

Kreu I

Preja si vetëgjyqësi

NENI 237. Preja
Mos me ju përgjegj dikujt dikush me Kanú për çka e ka tandue, i bje pré tufës a gjasë mbarë ku ta ketë: në mal a në vrri. Preja ma së forti merret për kufi kullotash, po merret edhe për ngatrresa të tjera.
Preja bahet shpi me shpi, katund me shpi e katund me katund.
Prenë pretari e mban për deri sa i pretuemi të mos i përgjigjet pretarit për çka asht në faj të tij.

NENI 238. Kur përkrahet preja
Mbet me i ra dikuj dikush i katunds pré me të drejtë, katundi mbarë deri edhe katundet kufijar kanë të drejtë me ju ba krah.
Me i ra pre me të padrejtë, askush s'ka të drejtë me ju ba krah pretarit. Me ju ba mbesin pjestarë faji.
I pretuemi shpi a katund ka të drejtë ta baj prenë në çdo pjestar që të mundet.

NENI 239. Kthimi i presë
Preja shpi me shpi pleqnohet me katund. Preja katund me katund pleqnohet prej krenëve të bajrakut a të dheut. Preja do arsye. U pleqnue preja me ju kthye të zot, ajo duhet t'i kthehet ditën e caktueme. Prenë e kthen ndërmjeca. Ndërmjecën e cakton katundi, bajraku a dheu, si të jetë pleqnue preja.
Gjaja e damtueme bahet krye më krye, si të jetë marrë vesh ndërmjeca me të pretuemin. Tufën i zoti e do sa e ka pasë kur ju ba preja.
Bani e s'e kthej prenë pretari, i pretuemi ka të drejtë me ja marrë prenë me pré. U ba gjak gjatë presë, gjaku mbetet gjak e kërkohet si në Kanú, .

Kreu II

Gjakmarrja (vrasja si vetëgjyqësi)

NENI 240. E drejta me marr gjak
Me vra dikush ndoj njeri, shpija e të vramit ka të drejtë me ja marr gjakun. Nuk pat kand të shpisë, të drejtë me ja marr gjakun ka i dami nji zjarmi, i kushrini a i vllaznisë. S'pat asnja sish, ka të drejtë fisi i vet. Të drejtë me qit pushkë ka edhe daja për nipin, nipi për dajën, i vllaznuemi për vlla gishtash.
Me ju vra kuj miku, ka të drejtë me qitë pushkë për mik e me ja marr gjakun. , - thot Kanuja.

NENI 241. Gjaku s'hup kurr

. Me u vra dikush, lypet gjaksi. Mos me dal gjaksi për fushë, jet gjak në moh. Po shpija, kushrijt, vllaznija, a vetë fisi kanë detyrë mos me e lan gjakhups. E lyp gjakun me sheja e kapucar deri sa të gjindet.
I shkove dikuj në derë për gjak, ai s'mund të lahet veç në baft bé me betarë.

Kreu III

Gjaksi dhe shtëpia e tij Gjaku shkon për gisht

NENI 242. Gjakun gjaksi e çon te shpija e vet
Kush bje në gjak, gjakun e çon te shpija e vet. Gjindt e shpisë çelen nji dere; të mirën e të keqen e dajn bashkë. Çdo pjestar shpije asht pjestar gjaku në vrasjen që ka bá nja sosh.
Shpija e të vramit me vra nja prej burrash të shpisë së gjaksit, merr gjakun e vet si me vra vet gjaksin.
Burri s'vret fmi për gjak. - thot Kanuja. As vllan shpi më veti, Kanuja s'ta nep me e vra. .
Me gra e rrogtarë të shpisë së gjaksit nuk merret gjak, po bje në gjak. Ato janë gjak i huej.

NENI 243. Gjak me ndihmës-gjaku
Me u çue kush e me marr në pritë shokë e kumbarë, miq e dashamirë, gjaku jet për çate që i del zot. Të tjerët i pat puntorët e vet. S'ka kush punë me to.
Vrasja mund t'i besohet edhe nji ndihmës-gjaku të shtymë për pare. Ky s'merr gjak mbi veti, gjaku i jet atí që i rreh gjoksin, veç me i ra mohit. Atbotë bje në gjak.

NENI 244. Gjak me pjestarë gjaku
Pjestarë gjaku bahen të gjithë sa qesin me pushkë e vrasin dikë. Qiten 3 vet, 5, 9 a 12 e s'e morën veç 2 a 3 plumba, pjestarë gjakut mbesin të gjithë sa qitën. Do me i ra mohit ndonjani, mohi s'i xehet. DO me u la me bé, beja s'i xehet. .
Me u çue kush mbrenda katundit e bajrakut të vet dhe me ndihmue nji të huej për me ba vras në katund e bajrak, bahet pjestar gjakut. Shpija i digjet e ai leçitet.

NENI 245. Mashkulli i leçitun kah gjaku
Shpija e gjaksit ka të drejtë me i kërkue shpisë së të vramit me ja leçit ndoj mashkull prej gjakut. Prej gjakut leçitet mashkulli që asht djal i vetëm ndër vllaznit e asaj shpije. Po mund të leçitet edhe ndoj mashkull i lig, qorr etj. Me ju zotue shpija e të vramit se ja ka leçit atë mashkull për kah gjaku, shpija e gjaksit s'ka pse druhet për te. Me ja vra, shpija e të vramit koritet. Gjak merr, po kush të mirë s'ja ban.

Kreu IV

Dita e gjakut

NENI 246. Gjakmarrja për 24 orët e gjakut
Dita e gjakut asht 24 orë. Fillon me t'u bá vrasja e vazhdon nji ditë e nji natë. Burri pret sa të qetësohet gjaku. .
Ditë gjaku bahet edhe kur vdes i varruemi.
Ditën e gjakut duhet të ruhet edhe djali zhagaz, plaku i mbetun e deri grueja me barrë; duhet të ruhen edhe vllai i damë, të damët nji zjarmi e deri kushritë e gjaksit. Shpinë e të vramit e kanë në shpinë ku janë e ku s'janë.
Mbas Ditës së Gjakut të kushrijt, të damit nji zjarmi e deri vllai i damë i çojnë shpisë së të vramit pleqt e i bajnë me ditë se s'kanë punë me gjaksin. Me ba me i vra, shpija e të vramit gjak s'merr, po bje në gjak.

NENI 247. Damet e preja
Ditën e Gjakut, kur vrasja bahet mbrenda katundit, shpija e të vramit me të kushrijt kanë të drejtë që gjaksit e deri edhe kushrijve të tij me u ba çdo gja dam: me i djeg shpitë, me i pre pemët dhe me i bá pré gjanë e gjallë.
Damet e preja e Ditës së Gjakut shkojnë hups.
Me u ba mbas Ditës së Gjakut, jesin për gjak.

NENI 248. Detyrat e gjaksit Ditën e Gjakut
Gjaksi ka për detyrë:
1) me ta vrá dike, me shkue e me e kthye mbarë. Mos me mrri puna, ka detyrë me ja lanë amanet dikuj që takon rrugës;
2) me lajmrue shpinë e të vramit që të mos i binë kuj në qafë pa faj;
3) me t'u bá vrasja, me u largue prej shpijet me tanë meshkujt me të madh e me të vogël e me u msheh nder miq e dashamirë.

Me ta krye vrasën, gjaksi e mashkujt e asaj shpije kanë vetëm të ikmen e ngujimin. Ka hijen e gjakut mbas shpine. .
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Tue 19 Sep 2017, 18:26

7. NDËRMJETËSIA DHE PAJTIMI

Kreu I

Ndërmjetësia

NENI 249. Ndërmjeca
Ndërmjeca bahet me ndal grindje e ngatërresa, dhunë e rrënim, zjarr e pushkë; bahet me shafit gjakun e xet e me pshtue jeta njerzish. Me hy ndërmjet ka të drejtë kushdohi: burri e grueja, shoqi e udhtari, miku e dashamiri, prifti e hoxha. Ndërmjeca asht me Kanu. Me hy ndërmjet s'asht detyrë. Por, hyne ndërmjet, mbete borxh me qëndrue, ndryshe koritesh.

NENI 250. Kushtet e ndërmjecës
Burri ja njeh ndërmjecën kujt hy ndërmjet. Me ndi ndoj zá a me pa dikë që thot: - detyrë asht me e prá pushkën e me u marr vesht me ndërmjetsin. Ndërmjeca ka cak. Caku i ndërmjecës asht 10 minuta deri në 24 orë. Përtej cakut s'i ke detyrë ndërmjetësit.
Ndërmjeca bahet edhe dorë gjaku. Dorëgjaku mbron ditën e gjakut a të dënimit shpinë a gjanë e gjaksit a të fajtorit për me ndalue zjarm e gjobë. Ndërmjetësi lirohet kur mbaron caku i marrveshjes.

NENI 251. Ndërmjeca nuk i pritet kuj
Me bá mos me ja njoft ndërmjecën ndërmjetsit, bje në gjak e ky e ka të drejtë me ja fillue pushkës. Pushkën s'ka të drejtë me e nis, pa thirrë:
Me bá me ja pre ma vonë ndërmjecën, ndërmjetësi jet mikprem dhe i duhet me e çue në vend nderin e mikut.

Kreu II

Ndorja

NENI 252. Ndorja lypet
Për hall të madh e rrezik jete kushdohi ka të drejtë me i ra dikuj ndore. Ndore i bihet tandit e shoqit, të njohunit e të panjohunit, mikut e anmikut, burrit e grues. Kur s'pret puna, ndore i bihet edhe shpisë së fortë edhe pa e pá ndokend të saj. Por duhet të përgjigjet nji zá njerit, sa ku me ndigjue hasmi: .
Kur i bihet ndore dikuj, duhet me thirr sa ku me u ndie prej hasmit dhe atij që po i bje ndore: .
Për ndore lypet burri i fort. Kur s'pret puna kush të dalin para.

NENI 253. Ndorja të bahet mik
Detyrë ndere e burrnie e ke me i dal zot, edhe anmik me e pasë. Të ra dikush ndore, ke detyrë me i thirr hasmit të tí: .
Nuk ja more ndoren dikuj, mbetesh i koritun e i leçitun në shokë e miq, për kush të njef e të di. S'mund e more, banja borxh shoqit të fort e shkarkoje ndoren. .

NENI 254. Ndorja s'i pritet kuj
Burri nuk ja prek ndoren tjetrit, jo për frigë e ligshtí, po për nder e burrni. . Mos me ja njoft tjetrit ndoren, bje në gjak e le mikprem.
.
Ndorja lypet për nji cak kohet. I pshtoj rrezikut të parë mbrenda atí caku, ndorja e lán vedin.
E gjet gja jasht atí caku, ndorja s'i ka ma borxh.

Kreu III

Pajtimi i gjakut

NENI 255. Pleqt e paqit
Mbas Ditës së Gjakut hyjnë pleqt e paqit. Pleqt e paqit janë shokë e dashamirë katunds a në bajrak, miq e kumbarë e deri mik mbas miku të dy palëve për me ba pajtimin e shpisë së të vramit me hasmin, kur ky drejtohet si mik bujarisht.
Si të jetë xerr besa, hihet për pajtim gjaku. Pajtimi i gjakut bahet me ndërmjecë. Pajtimi i gjakut asht me Kanú. Shpija e gjaksit ka të drejtë me lyp pajtim. . Shpisë në të dalun fare i falet gjaku bujarisht.

NENI 256. Mndyra e pajtimit
Pajtimi i gjakut bahet me katër mndyrësh:
1) me ndërmjetësinë e shokëve e të miqve deri edhe të gjindve të shpisë që janë bind me u pajtue;
2) me ndërmjetësinë e priftit në emën të famullisë a të hoxhës në emën të xhematit;
3) me fjalë të zot t'shpisë së të vramit për burrni të dorasit;
4) me ndërhymjen e krenve të bajrakut a të dheut kur vehet beslidhja e shtatë Bajrakve për luftë kundër anmikut tue pajtue shpinë me shpi e katundin me katund.

Kreu IV

Çmimi i gjakut

NENI 257. Çmimi i gjakut
Me pajtimin e gjakut çdo vrasë burri çmohet nji gjak, 12 qese; gjaku i gruas - gjysë gjaku, 6 qese. Gjaku i grues në luftë krahas burrave, vehet me nji gjak burri të palës ngucatare. Gjaku i gruas pa hak e hile me fmijt prush e për gjini, çmohet nji gjak burri.

Gjaku i varrës pleqnohet me pleq. Pleqt e pleqnojnë varrë çdo varrë sakate. Varra e burrit lahet me tri qese. Varra e grues pahiri, gjysë për gjysë. Varra e grues deshtas, baraz me nji varrë burri.

NENI 258. Lamja e gjakut
Gjaku i lahet shpisë së të vramit me kiste. Kistet caktohen me cak prej pleqve të pleqnisë. Shpija e gjaksit ka detyrë me i çue në cakun e vet.
E lamja e gjakut nuk kthehet. Me ba me ja kthye shpisë së gjaksit e me marr gjak, shpia e të vramit bje në gjak me dorzant e gjakut. Shfajsimi , - nuk njihet mbas pajtimit.

NENI 259. Dorzant e gjakut
Me pajtimin e gjakut shpija e gjaksit lyp e cakton 2 dorzanë gjaku. Dorzant e gjakut i bajnë me ditë shpisë së të vramit se janë dorzanë gjaku për gjakun e falun.
Dorzant e gjakut rrin ndërmjet për gjithmonë a për deri sa t'i lajmrojnë shpija e të vramit se nuk rri ma me dorzanë gjaku. Dorzant kërkojnë kohë sa me lajmrue shpinë e gjaksit se asht pa dorzanë ose rrinë dorzanë simbas fjalës së dhanme ma parë.
Shpija e gjaksit u ka detyrë dorzanve nji qese për shoq. Dorzant nuk i lypin. Ato jau fal vetë shpija e gjaksit.

Kreu V

Riti i pajtimit

NENI 260. Darka e gjakut
Pajtimit të gjakut i ven kapak darka e gjakut.
Darkën e gjakut e shtron shpija e gjaksit në kohën që e cakton shpija e të vramit.
Në darkën e gjakut vjen i zoti i shpisë së të vramit me dy dorzant e gjakut, si të ketë ra terri i natës. Para derës së shpisë, mbrendë dhe në sofër u bahen nderet e mikut si për festë.
Me urue të dy palët në pajtim, vinë miq e dashamirë.

NENI 261. Kumbarí e miqsi gjaku
Mbas darkës së gjakut, miq e dashamirë të dy palëve hyjnë me i afrue ma shumë shpitë e pajtueme. U lypin të bahen kumbar ndër veti. Kur janë fisesh të ndryshme u lypin martesa ndër veti. Martesa asht ora e pajtimit të gjakut. .
Shpitë e pajtueme, kur janë kufijar a në të njejtën skej katundi, e kanë detyrë ndere, që bashk me shokt tjerë, me i hi e me i dal njani-tjetrit për gzime e festa, për dazëm e mort.
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Tue 19 Sep 2017, 18:27

8. KISHA E XHAMIA DHE SHËRBIMI FETAR

Kreu I

Kisha e xhamia në katund

NENI 262. Kishë e xhami, për urdhën të të parit të fesë
Kishë e xhami hapen e mbyllen për urdhën të të parit të fesë e kush në katund a bajrak nuk ka të drejtë me ju përzie. E pau me vend i pari i fesë me e hap nji kishë a xhami, katundi e famullia a xhemati rrethas kanë detyrë em u kujdes me çdo gja për te.
E pau me vend i pari i fesë me e mbyll nji kishë a xhami, atëherë ajo do të mbyllet e kush të drejtë nuk ka me ja kthye urdhnin.
.

NENI 263. Kishë e xhami në fis e katund
Kishë e xhami s'bajnë pjesë në asnji fis e vllazni në katund a jashta tij. Fisi e katundi kanë punët e veta. Kisha e xhamia janë për punë fejet e për çate kanë detyrë të kujdesen. Kishë e xhami s'i kanë detyrë katundit as për djelmni, as për pleqni të bame ndër krenë e pleq. Kisha s'ka puntuer për rrugë a shtek, për vi a mulli. Ato janë punë katundi. Mori gja përsipër kisha me famullitar a ipeshkv, xhamia me dorzanë a hoxhë me ndihmue ndoj punë katundi, ndera e tyne. Detyrë s'mund u bahet prej ndokujt.

NENI 264. Hija e kishës
Hija e kishës asht rrethi i kishës. Rrethi i kishës asht muri që rrethon për mbrenda vedit kishë e vorre, çelë e oborr.
Mbrenda rrethit të kishës zotnon kisha me famullitar. Aty s'ka të drejtë kush me ndërhye as për kishë, as për vorre, as për çelë prifti, as për të hime e të dalme të saj. Kishë e çelë kanë të zonë ashtu si katund e bajrak, pleq e krenë.

NENI 265. Të drejtat e kishës në famulli të vet
.
Kisha ka tagët mbi rrethin e kishës e mbi çdo pasuni tjetër që e ka ba të vetën: ara e vneshta, livadhe e pyje, gja të gjallë e pare. Në mal e vrri të katundit e të famullisë ka tagër kullose.
Kisha ka tagër me shit e me ble në pasuni të vet; me marr të falunat për shpyrt mbi kryq e ltere të famullis së vet. Me to ban si ta shoh me rrugë, po jashta kishet kuj hesap s'i nep.
Kisha ka tagër me hy ndërmjet me kryq e ungjill, me famullitar e kumbon kishe kudo në famulli të vet. Ndera e kishës asht ndera e famullisë. Famullia ja mbron nder e pasuni. Vuni kush dorë, i pari i fesë me famulli ja kërkon me i kthye.

NENI 266. E drejta plangçore e kishës.
Me tokë e pasuni të kishës s'ka kush punë. Toka e pylli i kishës edhe 300 vjet në mbetshin pa kishë e prift, dorë kush për to nuk ka. Me i shit ipeshkvia, i merr ai katunds që lanë për to ma shumë. Pyllin e kishës s'ka tagër me prek kush, veç kur nxirren landë për trenët e kishës.
La kush tokë për shpyrt për kishë a xhami, këto e bajnë të veten, si të jenë la me Kanú para kushrijve të atyne që lanë tokën.

NENI 267. Dorzanët e kishës e të xhamisë
Dorzanët caktohen në Kuvend të katundit. Ato caktohen prej pleqsh e stërpleqsh, prej burrash të njohun për nder e burrni, urti e trimí. Numrin e dorzanëve e cakton vet katundi nga 12 deri në 24.
Për çdo punë që ka kisha e xhamia me katund janë dorzanët në mes. Fetari: prifti a hoxha, s'kanë të drejtë me nxit famullinë e xhematin kundër njani-tjetrit qoftë edhe të ndonji dhunuesi, pa fjalë të dorzanëve. Fetari s'ka të drejtë me urdhnue dorzanët, veç me ba vaj e ankesë tek ato.

NENI 268. Detyrat e dorzanëve
Dorzanët e kishës e të xhamisë kanë detyrë me mbrojt kishë e xhami, prift e hoxhë, prej çdo dami e faji të ngucakeqit e të hasmit, prej hajnit e cubit. Me dhunue kush kishë e kryq, xhami a teqe, prift a hoxhë, dorzanët kanë detyrë me u dal zot. Dhunuesin kanë të drejtë me e dënue simbas fajit a dhunës. Me ndodh faji e dhuna e randë fort, dorzanët kanë të drejtë me thirr Kuvendin e katundit e ky ka detyrë me dhanë dënim e gjobë. Nder e pasuni të kishës i mbrojnë dorzanët me famulli e xhemat.

Kreu II

Fetari (prifti, hoxha)

NENI 269. Fetari, për fjalë të parit të fesë
Fetarin e cakton i pari i fesë: priftin, ipeshkvi; hoxhën, myftia. Vetëm ai ka të drejtë me e hek a me e ndrrue me nji tjetër. Jeta e nderi i tyne ndorja e famullisë a e xhematit të katundit, ku asht kisha e xhamia. Petku i fetarit asht roja e tij. Dorzanët e kishës e të xhamisë janë ndërmjetësit e tij. Me i ra kush në qafë fetarit, i pari i fesë ka punë me dorzanët.

NENI 270. Fetari, mik në katund
Fetari është miku i parë ndër miqt e katundit.
Për sa të jetë në shërbim të fesë, asht në bukë të katundit.
Me ndodh e me e vra kush fetarin, i pritet mik katundit. Dorzanët e kishës e të xhamisë me djelmninë e bajrakut gjaksin e grijnë katundisht, shpinë ja djegin, gjindët ja qesin jasht bajrakut dhe tokën ja lanë për kishë, gjaja e gjallë bahet gjoba e djelmnisë.

NENI 271. Nderet e mikut për fetarin
Në ndeje e kuvend ka vendin e parë, ka nderet e mikut të parë ndër miq; para fetarit nuk mund ulet kush; as miku ma i largti, as ai ma në za se tjerët; as krenë as pleq.
As djelmnia e fisit a e bajrakut, kur i shkon mbrapa për siguri, nuk mund i dalin para as në vende pritash. Ksi vende shkojnë para fetarit ma se nji kanopkali.

NENI 272. Të drejtat e fetarit në punët e fesë
Fetari ka të drejtë me mësue, me qortue dhe me dënue për punë feje çdo besimtar të vetin, ku shërben, ashtu si e lyp puna e fesë.
Kurkush prej katundi, fisi a bajraku, qofshin edhe krenë e pleq, s'kanë të drejtë me ju përzie në punë feje, veç i pari i fesë së vet.
Fetari ka të drejtë me ja mohue shërbimet fetare atyne që shkelin porositë e fesë e të drejtat e kishës a të xhamisë ose të drejtat e vet fetarit.

NENI 273. Shpërblimi i fetarit
Fetari, për punë fejet, gzon hakun e vet. Haku rrotull vitit nepet njiherë. Fetari shkon shpi për shpi e mbledh hakun e tij.
Mos me ja dhanë kush hakun, me detyrë katundi, famullija nuk mund t'ja bajnë, por keqet me fetar e ky i mohon shërbimet e fesë.
Besimtari, pat s'pat, ka detyrë me ja la hakun fetarit. .

NENI 274. Dënimet për mohuesin e shpërblimit
Me ndodh ndokush e mos me ja la fetarit hakun e vet, prifti ka të drejtë me ja pre shërbimet fetare:
1) mos me ja bekue bukën ditën e pashkëve;
2) mos me i pranue rrfim, kungim a kunorë kishet. .
Hoxha ka të drejtë mos me ja ba shërbimet fetare për dekë shpisë e cila s'ja ka la hakun.
Besimtari s'ka gojë as dorë kundër fetarit, pse i ka mohue shërbimet fetare. .

NENI 275. Detyrat e fetarit
Fetari ka detyrë me i ba të gjitha ato shërbime feje që ja lyp kanuni i fesë së vet. Me i ba kuj dam me fjalë të vet a me gja e pasuni të kishës, damin e lanë, po gjobën jo. Fetari s'bje në gjobë.
Fetari ka detyrë me u kujdes për kishë a xhami e për pasuni të saj. Fitimet e kishës e të pasunive të saj janë për dorë të fetarit. Fitimet e tokës së xhamisë e të falmet për shpyrt janë për dorë të dorzanëve. Ata kujdesen që me to të bajnë meremetime në xhami. Hoxha ka të drejtë me i nxit dorzanët për ato rregullime.
Fetari ka detyrë mos me u përzie në punët e katundit. Në kuvend shkon veç, kur ta thirrin. Me ba me shkue, rri me krenët e flet kur pyetet. Hoxha i katunds ka të drejtë si çdo shtëpi. Fetari s'ka detyrë me u thirrë për betar. Me u thirr, beja e tij njihet për 12 betarë.

NENI 276. Fajet e fetarit
Me ba ndoj faj fetari, dorë e konop kush mbi ta s'mund të venë. Faji qitet ndër dorzanë e kto qahen te i pari i fesë e i kërkojnë me e hjek prej aty. Me ba faj të rand fort fetari, pengun e shtron fetari që vjen për fjalë të të parit të fesë. Faji i tij peshohet me pleq.
Me vra kend famullitari, në gjak bje shpia e tij. .
Sado me ra në faj e në gjak shpija e famullitarit, ky s'bje në faj as në gjak. Me vra kend hoxha, bje në gjak ky e shpija e tij, po dorzant ja djegin shpinë për tagër dorzanie atí që merr gjak mi hoxhë.

Kreu III

Gjaja e gjallë e rrogtarët e kishës

NENI 277. Gjaja e gjallë
Gjaja e kishës asht për dorë të famullitarit. Famullitari për gja të kishës gjen ndoj çoban që ja merr për shpyrt bashkë me të vetët. Po gja të gjallë pa çoban s'mund të lshojnë. S'gjet çoban, ka të drejtë me gjet rrogtar. Rrogtari me gja ka rrugë e kullosë për ku shkelin gjaja e katundit.

NENI 278. Rrogtarët e puntorët e kishës
Rrogtarët e puntorët e kishës punojnë në rrogë a për shpyrt te famullitari në çelë e rrethim, në arë e vneshtë, me gja të gjallë a kafshët e punës. Me pas ankim për famullitarin, qahen te dorzanët e kishës. Famullitari ka detyrë me i la simbas fjalës së vueme. Me vu kush gojë a dorë në rrogtarë të kishës, ja kanë pre mik kishës e kisha i pritet mik famullisë.
Me vra kend rrogtari a puntori i kishës, lshon në gjak vedin e shpin e vet. .
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Tue 19 Sep 2017, 18:28

RENDI EKONOMIK


1. PRONA DHE KUFIRI

Kreu I

Toka, gjaja e sendet e shpisë

NENI 279. Plang e rrang
Çdo shpi kulmi ka plang e rrang të veten: truell e oborr, arë e vneshtë, kopsht e livadh, prozhem e mal, kullotë e tbuna, ksollë e vithna, çarranik e koshar, mulli e vanicë në kufijt e vet. Ja ka lanë babë e babëgjysh, i ka ble e ba ndrrim, i ka prej kushrish të lana shkret, Kanuja ja njeh për të vetat. Kush tjetër në to nuk mund i pëzihet. I punon a i le djerr, i le arë a vneshtë, livadhe a kullosë, punë për te. . Kush s'ka tagër t'ja zaptoj ose ta çoj prej vendit pse asht ma i fort.

NENI 280. Caku para shpisë
Çdo shpi ka për cak rreth vedit oborrin e shpisë. I jashtapragut s'ka të drejtë me e kalue këtë cak pa i pri nji i shpisë.
Miku e shoqi, rrogtari e lypci thirrin në oborr. Mos me u përgjegj kush, rrinë e presin a largohen në punë të vet. . Gjete gja në oborr të shpisë huej, të drejtë me e prek nuk ke. .

NENI 281. Pasunia tjetër e shpisë
Çdo shpi ka pasuninë e vet: gjanë e gjallë, lopë e qe, dhi e dhen, kalë e gomar, derr e qen, pula e bletë, drithë e kopshtije, bylmet e pije, vezë e mjalt, leshë e kmendë, grazhdije e gjeth; pemët e almiset, veglat dhe rraqet e shpisë.

Kreu II

Prona e përbashkët

NENI 282. Bashkaria e katundit
Katundi ka bashkarinë e tij. Pyll e kshteja, kullota e mrize, malet e largëta me pishë e ah janë bashkarí të katundit. Të gjitha shpitë kanë pjesë në bashkarí.

NENI 283. Kullotja në bashkarí
Kullotja në bashkarí bahet simbas sulleve të katundit. Çobani s'ka të drejtë me pré degë lisash a shkurresh për gjanë e vet në malet e kufijarëve të damë me kufi. . Në kullotat e katundeve kufijar as s'mundet kush me hy, as me lanë kand pa sulle katundi.

NENI 284. Kullotja në ara e livadhe me kufi
Kullotja në ara dhe livadhe me kufi në brigje shpijash asht e lirë Ditën e Shinkollit (6 dhjetor) deri ditën e Shingjergjit të Ri (23 prill). Në ara e livadhe kanë të drejtë vetëm shpitë e njaj vllaznie e lagjje të vogël kufijarësh. Vllaznit e lagjet e tjera s'kanë të drejtë me hy për kullosë në arët e livadhet e brigjeve kufijarsh.
Kullota në arë e livadhe pritet ditën e Shingjergjit të Ri tuj ngul çdo shpi në livadh nji thuper shelne të lvorueme. Shelna e ngulun në livadh asht shej ndalese. Askush s'ka të drejtë me e prek shelnen e bardhë, të ngulun në livadh. Rrallë fort me ndodh kush e me hek dhe me fut gjanë në livadh a brigje, do të përgjigjet para katundit për shkelje sulli.

NENI 285. Mali bashkarí
Në malet bashkarí nuk mundet me ngul kush për rrah e livadh, për kopsht a pemë, pa dhanë leje katundi rrethas, pjestarë të bashkarisë.
Mali i caktuem bashkarí, afër shpijash ruhet për landë, drrasa e dru për rastet kur ka dikush dasëm a mort për kohë të keqe ose kur lagjja dhe katundi ngushtohet prej borës së madhe. Në malet e largëta bashkarí landa e drrasa, pisha e pezhkvja për nevoja shpijash nxirret prej secilit për sa i duhet. Për fitim nxirren e shiten bashkarisht me kushrij, vllazni a lagje.
Fitimi dahet simbas punëtorëve të bamë prej secilës shpi.

NENI 286. Uji i malit bashkari
Uji i burimeve prej malit bashkari u përket shpijave pjestare në atë mal. Ato kanë të drejtë me hap vi e me përdor për arët e livadhet e veta, për mullijt e vanicat.
Me ndodh bashkarija dy lagjesh: lagjeja e epër dhe lagjeja e poshtër, vija e lagjes së poshtme merr ça kullon prej jazit të visë së epër. Lagjeja e epër e xen jazin e visë vetë fund e krye. Ato të lagjes së poshtme s'kanë të drejtë me hap vi në jazin e visë së epër. Vaji në pleq e Kuvend s'u nxihet. Tjetër kush s'ka të drejtë me u përzie në atë uj e në ato burime.

Kreu III

Fitimi i pronësisë

NENI 287. Tbuni e hija e tij
Në bashkari të lagjes a katundit çdo shpi e kësaj bashkarije ka të drejtë me ngul tbunin e vet. Rreth tbunit ka të drejtë me rrethue vath e kopshtije se ku hedh gurin me nëndorë. Tbunin s'ka të drejtë kush me e ba në mallim të gjasë, mbi rrugë e shteg të bjeshkës. Hija e tbunit s'mundet me e zanë burimin e ujit. Uji i bashkarisë asht i të gjithëve.
Tbuni, u hap a u la mshel, kush punë me ta s'ka ma për jet. Me ik a me dal fare i zoti, janë të kushrijt gjallë.

NENI 288. Pemë e mrize
Në kullotat bashkari pjestarët e kësaj bashkarije kanë të drejtë me mbjell pemë e me ba mrize. Kokrrat e pemës ka të drejtë me i hangër çdo kalimtar. Landa asht e të zot.
Mrizin s'ka të drejtë me ja zanë kush me gjanë e vet. Me ja xanë, i zoti i mrizit ka të drejtë me ja nxjerr gjanë prej mrizit e me fut të vetat. .

NENI 289. Toka e gjetme shkret
Me u gjet nji tokë shkret a mos me ju dit i zoti, ka të drejtë me e xan kush ja ngul kufijt i pari. Me dal i zoti ma vonë e me provue me pleq se asht toka e vet, ky që e xuni ka të drejtë me marrë bimën, që mbolli, e me ja lshue të zot. U ndreq me të zonë me ja ble a me ja mbajt , puna e tyne. Me zort s'mund ja mbajnë. Edhe me ja mbajt, Kanuja për zot s'e njeh. - thotë Kanuja.

NENI 290. Të përdoruemit e tokës në mungesë të zot
Me dal dikush prej tokës vet e me humb në dhé të huej tuj e lanë tokën djerr, kushrijt kanë të drejtë me e punue për vedi. Me i pasë kushrijt në breza barabar, ato kanë detyrë ta dajnë ndër vedi. Mos me pasë kushrij, e kullotë vllaznija si bashkari të vetën.
Me ardh nji ditë i zoti, toka i kthehet atí. Kush s'mund t'ja ndalin. Po as i zoti s'ka të drejtë me lyp gjá për tokën e punueme. .

NENI 291. Toka bashkarí e përdorun me mirëvet të lagjes
Me pasë dikush nevojë të madhe me mbjellë thekën në malet bashkarí, lagjeja a vllaznia mund t'ja lanë për nevojë. Po, detyra kanë të drejtë me i vue.
Detyrat janë këto:
1) rrihnat ka me i mbjellë aq vjet sa ja le bashkaria;
2) për rrihnat çobanët nuk kanë detyrë me prishë mallimin e gjasë së vet as me ja ruejt rrihnat mos t'i bahen dam;
3) rrihnat me thekën i ruen i zoti. Ju larguen damit çobat, ndera e tyne;
4) s'mund i mbolli ma, kush s'ka të drejtë me i mbjellë pa lyp lejen e bashkarisë.

NENI 292. Toka e fitueme me çmim pune, me rrezik jete
Me i krye dikush dikuj ndoj punë me rrezik jete mbi krye, mbasi i zoti i punës ja ka falë nji pjesë toke, tokën ka të drejtë ta marrin i zoti i punës simbas Kanusë. Me u çue bajraktari e me vue kufijt e me u ba dishmitar i tokës së falun, merr pjesë në tokën e fitueme me çmim pune.

NENI 293. Toka e fitueme me gjak
Tokën pa kufi e merr kush derdh gjak për të. Me u çue dy shpija a dy vllazni, ose katunde, e me u shtye kah njani tjetri në tokën e pacaktueme me kufi deri sa të kërcas pushka e të derdhet gjaku, çaty ku bje gjaku e bahet murana, çaty ngulet kufini. Ai kufi s'lot ma për jetë.
Rrallë fort toka merret edhe për gjak. Me u vra dy shpi a dy katunde ndër vedi për gjaqet e bame merret toka. Iku shpija e gjaksit, toka të mbet ty për gjak. Për pajtim gjaqesh katundi i vramë për kufij, ka të drejtë me lyp tokë. Me u pleqnue gjaqet me tokë, tokën e merr pala e vrame e kush s'ka të drejtë me ba vja ma për të.

NENI 294. Toka e fitueme prej kufijsh të ngushtuem

Kufijarit të ngushtuem ndër kufij me kufi mbi shpi, shoqi fistar i lshon aq tokë sa me ja largue damin shpijet e me i hap rrugë e shtek. Shoqi i ngushtuem në kufi s'mundet me ja ba borxh kufijarit. Ja lshoj vet, ndera e tí. Me çat ditë kufini shtyhet me plak kufini e jet çashtu për gjithmonë.

NENI 295. Toka e fitueme me të falme
Shoqit me pak tokë a të huejt pa tokë katundi rrethas ka të drejtë me ja falë aq tokë sa me jetue në atë katund. Toka e falme katundisht caktohet me pleq kufini. Me t'u ngul kufijt me pleq, me atë tokë s'ka kush punë ma. Bahet për jetë e atyne që u asht fal.

NENI 296. Uji i fituem me kalim kohe
Mos me e marr vije epër për 30 vjet ujin që i takon, mbas 30 vjetsh s'ka të drejtë me e marrë ma i zoti i asaj vije. Vija e poshtme me çat ujë ka shtue tokë të re e ka gjallnue shpijat nën të. <30 vjet s'jau more. Tash don me jau marrë për smiranaze e për me i fikë. Me ba dhunë s'të le lagja me katund. Pse s'fole për 30 vjet! - thotë Kanuja.
Uji mes dy katundesh, i lanun për prrue ma se i faqe njeri, bahet i çatí që e qet vinë i pari.

NENI 297. E drejta e katundit mbi tokën vetiake
Nevoja e katundit për rrugë e ví, nuk mund të ndalet në tokën vetiake. Për nji shpi nuk thahet nji lagje a katund. Edhe midis trollit a votrës me të ra vija e katundit, ti s'mund e ndalish.
Damin kanë detyrë me ta lá rendtart e visë. Me u mundue me e ndal katundin, dami të bahet gjobë e vija qitet. .

NENI 298. Puna shtyn rrugë e shtek
Me ndodh rruga vend i mirë për punë apo bri oborrit e kopshtit, rrugën e shtynë dhe vendin e punon ja e mbron kah dami.
Rrugë e shtek shtyhen, po pa dam të lagjes a të katundit. Rruga e shtyme s'duhet të jetë ma e keqe se e para. E shtyne rrugën ke detyrë me e ba me dije katundin. Katundi do të bindet.
Hape rrugë e shtek për nder e të dolën dhunë, ke të drejtë t'i mbyllish prap, kush me detyrë s'mund t'i bajnë. .

Kreu IV

Kufiri

NENI 299. Kufini i vuem
Shpija me shpi, lagjeja me lagje, katundi me katund, bajraku me bajrak, dheu me dhé, tokë e mal, bjeshkë e vrri, i kanë të dame me kufij.
Kufini asht gur a meteh. Ara me arë, vneshta me vneshtë, livadhi me livadh, vrrini me vrri, dahen me gurë kufini. Bjeshka me bjeshkë dahen për meteh, me kah rrjedh ujët.
Guri i kufinit asht nji gur i madh në çdo cep. Gurët e ndërmjemë janë ma të vegjël. Çdo gur kufini në tri anët e tij duhet të ketë tre gurë të futun në dhet.

NENI 300. Të ngulunit e kufijve
Kufini ngulet njiherë e përgjithmonë. Me kalue shumë kohë e mos me u duk kufijt, ja me u shemb vendi a në dae, kufini ngulet me gurë e dishmitarë mbas. Gurin e ngul plaku i kufinit tuj thanë: Mbas ksaj fjale kufini s'luhet ma. Çdo ngatrresë ma vonë, zgjidhet me pleq. Po, kufini jet aty.

Kreu V

Luajtja e kufijve

NENI 301. Të ankuemit për kufijt
Me u çue dikush si shpi a katund e me u ankue për kufijt që ka me kufijarin, pleqt kanë detyrë me i pa e me i pleqnue a janë ku ishin, a janë lujt, a janë vu me të drejtë. Me pasë humb a me i pasë lujt kush, kanë detyrë me i vu me plak kufini ku ishin. Vaji për kufijt e vuem nji herë, s'merret parasysh.

NENI 302. Kufijt e harruem
Kufijt e harruem ngulen rishtas me bé.
Pleqt kanë detyrë me kërkue plak kufini njeriun ma të drejtë që s'i mban krah kuj. E ky kufinin e ngul tuj ba bé në gurë, në kishë a xhamí, më ungjill a qitap. Kanuja e hershme njeh benë . Plaku i kufinit gjithkah kalon me vu gurët e kufinit, do të kalojnë.

NENI 303. E luejtmja e kufijve
Me ndodhë e me i shty kush kufijt për me marrë tokën e huej a me ia bashkue dikuj tjetër që e paguen për këtë punë, ja i luen për me i përzie shpinë me shpi a katundin me katund, hetohet me krenë e pleq. Me u gjet, i shtrohet dënimit simbas Kanusë e faqen e zezë tepër.

NENI 304. Dënimet për kufinin e luejtun
Për kufinin e luejtun shpis me shpi a katundi me katund Kanuja ka dënimin e fajtorit për damin e bamë të zot, dhe gjobën për faj para katundit a bajrakut.
Gjoba asht nji ka a krejt tufa e gjasë. Kau ndahet okë për shpi ja hahet katundisht në log të kuvendit. Tufa ndahet kambë berri për derë.
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Selim Lata

avatar

Male Numri i postimeve : 102
Join date : 03/07/2014
Age : 44
Location : Vindenis

MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   Tue 19 Sep 2017, 18:29

2.BUJQËSIA DHE GJËJA E GJALLË

Kreu I

Lavërtari

NENI 305. Të drejtat dhe detyrat
Lavertari ka të drejtë e detyrë me drejtue e me urdhnue gjindët e shpisë për punimin e tokës: me hap tokë, me zbutë, me e plehnue, me mbjellë, me mihë, me ujit, me çarue; me kositë dhe me bajt në lam e në hambar etj.
Kur fillohet puna e si punohet e di lavërtari; të zot t'shpisë i jep arsye.
Me u dasht punëtorë ma shumë, ja lyp të zot t'shpisë. Mos me prit puna, i lyp vet në katund.

NENI 306. Lavertari në tokë të zotnisë
Lavertari për nevojë toke lyp me punue tokën e zotnisë. Zotnia i lëshon nji tokë, ja dan me kufi e bje në godi me te se sa me i lá. Me Kanu: toka asht e zotnisë, bima përgjysë. Çdo gjá që mbin mbi tokë të zotnisë, ky i do gjysën lavertarit. Gjysën e merr: në drith e grunë, thekën e groshë, sanë e atavë dhe në çdo pemë veç qershisë e mandit.

NENI 307. Shërbimet e tokës e veglat e punës
Shërbimet e tokës i ka detyrë lavertari. Veglat e punës si të bajnë me zotninë. Ja mori përsipër me ja dhanë zotnija, mirë. Ndryshe do t'jau baj hallin vet lavertari me gjindët e vet.
Rendi i ujët asht i zotnisë e lavertari ujit me çat rend. Shërbimet e visë janë të lavertarit.

NENI 308. Mbajtja e gjasë së gjallë
Lavertari ka të drejtë me mbajt gja të gjallë sa të donë. Me i kullotë ka të drejtë në mal e vrri të zotnisë.
Me ja dhanë zotnia për kryes, për gjysë a me hú, ka detyrë me ju përgjegj si në Kanu.
Për dimën lavertari ka detyrë me ja mbajt nji lopë shterp zotnisë me grazhdijet e veta.

NENI 309. Kopshti i lavertarit në tokë të zotnisë
Lavertari ka të drejtë me hap vend në tokë të zotnisë për kopshtije e duhan sa për vedi. Me ba kopshtije e duhan për me shit nuk ka të drejtë.
Hapi kopshtije e vend për duhan për me shit, zotnisë i ka detyrë gjysën.

NENI 310. Puna angarí për zotninë
Puna angarí në arat, livadhet e gjethët e zotnisë asht 30 ditë në vjet për çdo shpi lavertari në tokë të zotnisë. Lavertari punën angarí ka detyrë ma ja ba zotnisë kur t'ja kërkojnë, ditë-ditë a krejt së bashku. Ja bani 30 ditë punë, detyrë ma s'i ka. Për ditët angarí buka asht e zotnisë.

NENI 311. Afati me mbajt tokën e zotnisë
Në tokë të zotnisë je me afat. Me dasht me të lanë zotnia edhe ma shumë se nji faqe njeri, të le. Po me detyrë s'mund t'ja bajsh. Kryemotmotit me dasht zotnija të çon. Si t'ja kesh marr tokës koren e atij vjeti, me zotninë u lave. Bje në godi me zotninë me ndej pa afat, rri. Të kërkojë zotnia me u çue, qou. Edhe me ndej në atë tokë brez mbas brezi me babë e babëgjysh, i ngulun s'je, plagçor nuk xehesh. . Rá zotnija në godi me ta shit e ti ja bleve dhe i bane darkën tokës, me zotninë e kreve. .

Kreu II

Bariu (Çobani)

NENI 312. Të drejtat e detyrat e çobanit
Çobani ka të drejtë e detyrë mbi gjanë e gjallë. Shërbimet e gjasë i banë çobani me ndihmësit e tij burra e gra. Kullosën e gjasë e ndjek vet verë e dimën. Kohën se kur me i lëshue në kullosë dhe me i sjellë në shpi a tbuna, se kur me i qeth e me i mjel, e di çobani. Kush s'mund t'i përzihet. Leshin e bylmetin ka detyrë me ja dorzue të zot t'shpisë.
Berrin me e pre a me e shit ka të drejtë me e kërkue i zoti i shpisë, me marrë ka detyrë ça t'i japin për kambe çobani. <Çobani e di ça me hek e ça me lanë për mbarë.>

NENI 313. Detyrat e të zot t'shpisë për çobanin
I zoti i shpisë me ndihmësit e tí ka detyrë krye dy javësh me i shkue çobanit te tbuni me miell e plaçkat që i duhen.
Me dalë në bjeshkë e me u ul prej bjeshke ka detyrë me e ndihmue i zoti i shpisë me gjindët tjerë.
Tbunë e ksollë ka detyrë me ja ndreq i zoti i shpisë. Gjindët, që i duhen çobanit me ruejt gjanë dhe për bylmet, ka detyrë ma ja caktue i zoti i shpisë me mirëvet të çobanit.
Grazhdijet për dimën ka detyrë me ja sigurue i zoti i shpisë bashkë me lavertarin.

Kreu III

Qeni dhe i zoti i tij

NENI 314. Mbajtja e qenit

Shpi pa qen nuk ka; po qeni i shpisë ka hekrat e stelin e vet drita me diell. Shpija e mirë qenin e mban lidh. Shpija me droje a në gjak, qenin natën e le zgidh. Kush të keqe nuk ja ban.
Qenin mbas gjasë së gjallë çobani ka detyrë me e mbajt nën kujdes mos t'i lëshohet kuj. Qenin e egër e që lëshohet, e merr për hekrash deri sa të largohet shpijash. Me ba me ardh në shpi para gjasë, gratë a e zoja e shpisë kanë detyrë me e lidh sa ta shohin.

NENI 315. Qeni në punë të vet
Qenit të huej nuk i bërtitet kot, as nuk ngucet, as nuk preket.
Me nguc qenin mbas çikës a grues së huej, je tuj prekë në nderë e je tuj ra në faj.
Me vra qenin e huej pa arsye të fortë, ke koritë të zonë.

NENI 316. Kur vritet qeni i huej
Qeni i huej vritet për të madh gazep e kur s'mbetet rrugë tjetër. Me t'u lëshue qeni ditën e natën, kah je për rrugë apo nevoja të çoj me i thirr të zot t'shpisë, ke të drejtë me e tremb qenin e me i thirr të zot t'a ndjellin. Si të paum si s'të pau kush, ke detyrë t'i thirrish: Ndigjoj kush, s'ndigjoj kush, tjetër borgj nuk i ke. S'mund e prite, e sheh se po të ha dhe mbete me e vra, plumbi duhet me i kap ballin a gjoksin, ndryshe jet në dyshim e bahesh me faj.
Qenin e huej me kambë të berrit tand në gojë, e vret. Po të zot ke detyrë me i dhanë arsye.

Kreu IV

Bleta

NENI 317. Bleta në zgjue të zot
Bletën në zgjue i zoti e mban rreth shpisë së vet si dhe në rreth të shpisë së huej me pëlqimin e të zot. Ja pranove kuj bletën në rreth të shpisë tande, detyrë ke me ja ruejt mos me ju ba dam. Me ju ba dam, do t'i japish arsye.
Bletën e tjetrit s'ka kush të drejtë me hapë e me pa, as me ja prekë e me marr në to. . Hyne, do të japish arsye. Humbi ndonji prej tyne i zoti ka të drejtë me të çue në bé.

NENI 318. Bleta e lëshueme
Lëshoi bleta e i zoti e ndoq mbas, çaty ku të xan vend, ka të drejtë me i vue zgjonin. Hyni në rreth të shpisë a në tokë të kufijarit, e ti je tuj e ndjek mbas, ke detyrë me i kallzue kufijarit se po mbledhë bletën tande. Kufijari s'ka të drejtë me të ndal. Të ndali çoja pleqt në derë. S'e ndoqe mbas, e merr kush e gjen.

NENI 319. Bleta e gjetun
Bletën në mal e merr kush e gjen. Në lis, e merr me gjithë lis. Te vona, në mal me kufi bletën e merr me mirvet të zot të malit. Ta lypi damin e lisit, do t'ja lajsh. S'ta la lisin, jet me i lanë gjysën e bletës.
E gjeti, s'e gjeti kush bletën në brigje të tjetrit, ajo i përket të zot të brigjeve. .

NENI 320. Kur i vjedhet bleta të zot
Me ia vjedh kuj bletën, vjedhci lanë 500 grosh gjobë për dhe dypërnjahen. Me i vjedh një bletë, do t'i lahen dy.

Kreu V

Pulat dhe vezët

NENI 321. Koteci e pulat rreth shpisë
Pulat kanë kotecin e vet e koteci ka të zonë. Me e thye kush, fjatori lanë 500 grosh për . Pulat e hueja as ndiqen, as ndjellen. Ja ndoqe a ja ndjelle, do t'i japish arsye të zot. . Ja vodhe, lan dy për nja.
Me dal pula e shoqit në vend tand, ti trembe e ktheje mbrapsht. Po mos e damto, as mos ve leqe për te. Ndryshe ke plakun në derë.

NENI 322. Voja në furrik
Voja në furrik ka të zonë e vet. Qe furriku rrotull shpisë a ndoj ferr në krah të shpisë, kush i huej s'ka të drejtë me e prek. . U msue pula e shoqit në furrik tand, detyrë ke me i kallzue të zojës së shpisë së shoqit. Ja dha vonë mirë. S'ja dha, detyrë s'mund ta bajnë. .
Mbrapsht në krye Shko poshtë
Sponsored content




MesazhTitulli: Re: Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)   

Mbrapsht në krye Shko poshtë
 
Kanuni i Lekë Dukagjinit (Pukë)
Shiko temën e mëparshme Shiko temën pasuese Mbrapsht në krye 
Faqja 3 e 3Shko tek faqja : Previous  1, 2, 3
 Similar topics
-
» Kanuni i Lek Dukagjinit...
» Zanat e Malit

Drejtat e ktij Forumit:Ju nuk mund ti përgjigjeni temave të këtij forumi
FORUMI BESËLASHTË SHQIPTAR :: Theologji :: Kanun-
Kërce tek: